Marka dad badan la waydiiyo taariikhda aqoonta iyo ikhtiraacyada waxtarka leh, inta badan waxa maskaxda kusoo dhaca magaca reer Galbeedka. Waxaa aad loo aaminsan yahay in horumarka casriga ah oo dhan ay ka yimaadeen Yurub iyo dadka aan Muslimiinta ahayn. Laakiin xaqiiqda dhabta ahi waa mid aad uga duwan fikirkaas. Taariikhda ayaa marag madoonta ah in qayb weyn oo aqoonta, sayniska iyo jaamacadaha casriga ahi ay saldhig u ahaayeen dunida Islaamka.

Jaamacaddii ugu horraysay ee dunida oo weli shaqaynaysa maanta waxaa lagu aasaasay magaalada Fes ee dalka Morocco qarnigii 9aad. Waxaa aasaastay gabar Muslimad ah oo lagu magacaabo Fatima al-Fihri, sanadkii 859-kii Miilaadiga. Jaamacaddan oo loo yaqaan Al-Qarawiyyin ayaa lagu tilmaamaa xaruntii ugu horreysay ee aqoonta iyo barashada nidaamsan ee heer jaamacadeed ee dunida oo dhan.

Fatima al-Fihri iyo aragtideeda

Fatima waxay ku dhalatay qoys maalqabeen ah oo ka soo haajiray magaalada Qayrawaan ee dalka Tunisia, ka dibna degay Fes. Markii ay dhaxashay hanti ballaaran, halkii ay ka isticmaali lahayd nolol raaxo ah, waxay go’aansatay inay ku maalgeliso dhisidda masjid weyn iyo goob waxbarasho. Aragtida Fatima waxay ahayd in bulshada Muslimiinta iyo guud ahaan bani’aadamka ay helaan meel aqoon lagu barto, laguna horumariyo cilmi kala duwan.

Goobta ay dhistay waxay si tartiib ah uga baxday masjid waxbarasho lagu daro, una gashay heer jaamacadeed. Waxay noqotay xarun lagu barto diinta Islaamka, xisaabta, xiddigiska, daawada, falsafadda iyo luqadaha.

Jaamacad weli shaqaynaysa

Al-Qarawiyyin waxaa UNESCO iyo Guinness World Records u aqoonsadeen jaamacadda ugu horreysa ee dunida, isla markaana weli shaqaynaysa. Tan iyo qarniyo badan waxay soo saartay culumo iyo aqoonyahanno caan ka noqday dunida oo dhan. Waxaa ka mid ahaa Ibn Khaldun oo ahaa aqoonyahan taariikhyahannada ugu caansan, iyo Ibn Rushd (Averroes) oo caan ku ahaa falsafadda iyo cilmi-baadhista caafimaadka.

Waxaa sidoo kale jaamacadda ka baxay culumo saameyn ku yeeshay Yurub xilligii dhexe, kuwaas oo tarjumaadooda iyo fikirradooda ay horseedeen waxa loo yaqaan Renaissance – ama soo noolaanshihii aqoonta Yurub.

Muslimiinta iyo hormarka aqoonta

Arrintan waxay tusaale cad u tahay kaalinta weyn ee Muslimiintu ku yeesheen horumarka caalamka. Haddana, marka ay timaaddo su’aasha “yaa aasaasay jaamacaddii ugu horreysay?”, dad badan ayaa si degdeg ah u sheegaya in reer Galbeedku hormuud u ahaayeen. Laakiin xaqiiqda ayaa ah in Afrika, gaar ahaan Morocco, ay noqotay hoygii jaamacaddii ugu horreysay ee dunida, iyadoo gabar Muslimad ahi aasaastay.

Tani waxay ka duwan tahay sawirka caadiga ah ee dunida lagu soo bandhigo, kaas oo inta badan horumarka iyo ikhtiraacyada u xambaariya reer Galbeedka oo keliya.

Maxaa laga baran karaa?

Waxa laga baran karaa in dumarka Muslimiinta ahi ay door muuqda ku lahaayeen taariikhda aqoonta iyo barashada. Fatima al-Fihri waxay caddeysay in haweenku aysan ku ekaan karin kaliya hawlaha qoyska, balse ay gacan weyn ka geysan karaan dhismaha bulshada iyo horumarinta aqoonta.

Waxaa kale oo ay xasuusinaysaa in dunida Islaamka – gaar ahaan xilligii hore – uu ahaa hoyga cilmi iyo barasho. Magaalada Bagdaad, Qaahira iyo Fes waxay ahaayeen xarumo aqooneed oo soo jiidasho leh qarniyo badan ka hor inta aan jaamacadaha Yurub la dhisin.

Jaamacadda Al-Qarawiyyin ee Fes, Morocco, oo ay aasaastay Fatima al-Fihri sanadkii 859-kii, waa jaamacadda ugu horraysay ee dunida, welina shaqaynaysa maanta. Xaqiiqdan waxay burinaysaa fikirka ah in kaliya reer Galbeedku yihiin kuwa hal-abuurka iyo aqoonta hormuudka ka ah.

Waxaa cad in Muslimiintu, gaar ahaan dumarka sida Fatima al-Fihri, ay dhaxal mug leh uga tageen dunida. Haddii maanta aqoonta iyo jaamacadaha dunida casriga ahi yihiin tiir muhiim u ah horumarka, waa in la ogaadaa in tiirkaas hore loo dhigay qarnigii 9aad, xilli ay gabar Muslimad Afrikaan ahi bilowday halgan iyo aragti weli saamayn ku leh dunida maanta.